«زر جوب» و «گوهر رود» غرق در فاضلاب رشت

ماجرای آلودگی زرجوب و گوهر رود رشت مساله جدیدی نیست، اما هر از چندی یک راهکار برای آن ارائه میشود که البته شکست هم میخورد. مدیر یک سمن (NGO) در رشت معتقد است باید موضوع این دو روخانه را کلان تر دید، یعنی از بالادست در «سراوان» تا «تالاب انزلی». شاید اینطور بشود بعد از حدود ۴۰ سال، یکبار دیگر زلال این دو رود را دید.

پدرام حسنی: زرجوب و گوهررود، دو رود بزرگ شهر رشت، حالا سال‌هاست که با بحران آلودگی‌ دست و پنجه نرم می‌کنند. دو رودی که تا قبل از نیمه دهه پنجاه، سرشار از آبِ زلال بودند. جوانان زیادی نخستین تجربه‌ی شنا کردن‌شان در این دو رود اتفاق افتاده است، اما امروز از بوی تعفن، حتی نمی‌توان دقیقه‌ای کنارشان توقف کرد.

 

این هر دو رود به تالاب انزلی می‌ریزند و از اهمیت ویژه‌ی زیست‌محیطی برخوردارند. در طول سه دهه‌ی گذشته، چندبار و چندطرح برای بازآفرینی و پاک کردن این دو رود تصویب شد، اما یا اجرایی نشدند و یا بی‌ثمر ماندند.

مردم شهر رشت، به‌ویژه آن‌هایی که در حاشیه‌ی دو رود زندگی می‌کنند و فعالین محیطِ زیستی سال‌هاست به این اوضاع معترض‌اند؛ اما گوشی شنوا نیست. یا اراده‌ای در مسئولین دیده نمی‌شود، و یا شاید هم، دست‌هایی پشتِ پرده در کار است… .

زرجوب و گوهررود، بخش زیادی از طول شهر رشت را طی می‌کنند تا بتوانند به تالاب انزلی برسند، بنابراین می‌توانند یکی از مهم‌ترین منابع بالقوه گردشگری شهر باشند.

اما با گذشت زمان، افزایش جمعیت و به تبع آن افزایش زباله و فاضلاب، و سرریز شدنِ آن‌ها به بستر این دو رود، حال‌شان روزبه‌روز وخیم‌تر شده است.

در شرایط ایده‌آل باید زیبا باشند، اما نیستند. باید امکان ماهیگیری داشته باشند، اما ندارند، چون هیچ موجود زنده‌ای در این میزان از آلودگی دوام نمی‌آورد.

 

 

از سراوان تا رشت: فاضلاب ها

از مرثیه‌سرایی که بگذریم، به صورت مسائل اصلی این بحران، و سپس چگونگی حل آن میرسیم. عوامل مهم آلودگی این دو رود عبارت‌اند از: فاضلاب شهری، فاضلاب بیمارستانی، آلودگی شهرک‌های صنعتی رشت و بحران زباله در سراوان. این‌ مسائل نشان‌‌ از آن دارند که موانع رفع آلودگی از این دو رود کم و کوچک نیستند و به حل بحران‌های دیگری وابسته‌اند.

در سال ۱۳۹۴، ۵۰ میلیارد تومان از اعتبار سفر رئیس‌جمهور فعلی، حسن روحانی، به  احیای زرجوب و گوهررود اختصاص یافت. در همان سال، مشکلات بر سر تقسیم این بودجه خبرساز شد و شهرداری و شورای اسلامی رشت نسبت به اختصاص بودجه به سازمان آب و فاضلاب شهری و آب منطقه‌ای اعتراضاتی داشتند.

از «نسیم طواف‌زاده» رئیس سمن محیط‌زیستی «سبزکاران بالان» در خصوص چرایی به سرانجام نرسیدن طرح‌های احیای زرجوب و گوهررود در طول این سال‌ها پرسیدم. طواف‌زاده استراتژی حل این بحران را اشتباه می‌داند و می‌گوید:

«برای حل بحران‌های زیست محیطی بهتر است استراتژی کلی در سطح استان و هدف اصلی  رفع مشکلات تالاب انزلی باشد تا زمانی که به نقطه‌ی صفر اکولوژیک برسد.

دلیل بهتر بودن این استراتژی ارتباطی‌ست که بین بحران‌های محیط‌ زیستی وجود دارد. برای اینکه حال تالاب انزلی خوب شود، باید حال زرجوب و گوهررود مساعد و مشکل شیرابه‌ی سراوان حل شود. پسماند شهری و روستایی مدیریت و مسیر این دو رود تا تالاب انزلی پاک‌سازی شوند. در این شرایط برای حل بحرانی بزرگ، معضلات کوچک‌تر حل خواهند شد و با کنار هم قرار گرفتن تکه‌های این پازل تالاب انزلی هم به شرایط خوبی خواهد رسید.»

طواف زاده یک نمونه موفق در کشور خودمان و سال های اخیر را معرفی میکند: « نمونه‌ی این اتفاق برای دریاچه‌ی ارومیه افتاد و کارهای زیادی از جمله تخریب برخی از سدهای بالادست دریاچه و باز شدن دریچه‌ی سد‌های دیگر صورت گرفت. همچنین با تغییر اوضاع کشاورزی و ممنوعیت آن در مناطق کلیدی خسارت آن به کشاورزان پرداخت شد. ثمره‌ی دیگر این پروژه ایجاد اشتغال و رشد طرح‌های دانشگاهی در این حوزه بود.»

 

آخرین طرح و ناامیدی از سرانجام آن

در میان طرح‌های زیادی که برای حل این بحران مطرح شدند  آخرین‌شان «طرح ویژه‌ی احیای زرجوب و گوهررود» نام دارد. این طرح با مشارکت شهرداری رشت، شورای اسلامی رشت و شرکت آب و فاضلاب استان گیلان در سال ۹۸ کلید خورد. پروژه‌های فاز اول که برای عملی شدن این طرح در نظر گرفته شد  احداث تصفیه‌خانه‌‌ی شیرابه‌ی سراوان، تصفیه‌خانه‌ی شیرابه و پس‌آب شرکت کود آلی گیلان و انتقال آب گوهررود در ۶.۵ کیلومتر از مسیر جاده لاکان به تصفیه‌خانه‌ی جنوبی مسکن مهر رشت هستند. این طرح یک کارگروه اطلاع‌رسانی هم دارد که اعضای آن شامل مدیران شهری، نمایندگان پیمان‌کاران، سمن‌ها و فعالین رسانه‌ای است.

 

نظر طواف‌زاده را درخصوص چگونگی و روند اجرای این طرح جویا شدم؛ او با توجه به حضورش در چندجلسه‌‌ی کارگروه گفت: «در راستای اجرای این طرح قدم‌های مثبتی برداشته شده و پروژه‌های اداره‌ی آب و فاضلاب در حال اجراست. اما با این روند درمان نهایی محقق نمی‌شود و مساله‌ای که باید ظرف مدت ۶ماه  حل شود ۲سال به طول می‌انجامد. افق چشم‌انداز این طرح سال ۱۴۰۰ است اما مسائلی مثل حجم انبوه مهاجران به گیلان سبب شده که نتوان چندان به حل و فصل شدن مسائل در آن موعد امیدوار بود.»

 

۴ میلیاردی که هست، هزار میلیاردی که لازم است

بدون شک انواع فاضلاب علت اصلی آلودگی زرجوب است. در سال ۱۳۹۸ حسینی مدیرعامل آبفای گیلان در نشستی میزان ورودی فاضلاب خانگی به رودها را ۱۱۰۰ لیتر در ثانیه اعلام کرد که رقم بسیار بالایی‌ست. او همچنین با اشاره به بودجه‌ی ۳.۷ میلیارد تومانی در سال ۹۷ آن را ناکافی دانست و عنوان کرد: «ساماندهی فاضلاب رشت بودجه‌ای در حدود هزار میلیارد تومان بودجه نیاز دارد.»

 

طواف‌زاده نیز در خصوص اوضاع مدیریت فاضلاب در رشت میگوید: «با احداث تصفیه‌خانه‌ی جنوب شهر و کمک شورای اسلامی از طریق تبصره۳ به این پروژه می‌توان امیدوار بود. اما اگر پروژه‌ی تصفیه‌خانه‌های منطقه‌ای در سال ۹۷ اجرایی می‌شد حالا ۱۷ تصفیه‌خانه که قرار بود ۶تای آن در نقاط حساس باشند وظیفه‌ی تصفیه را برعهده داشتند و اکنون جلوتر از جایی که هستیم ایستاده بودیم. نکته‌ی دیگری وجود دارد و آن افزایش جمعیت مسکن مهر در آینده است و اگر تمام ظرفیت مسکن مهر تکمیل شود میزان فاضلاب را افزایش داده و  روند تصفیه را با مشکل مواجه خواهد شد.»

با این اوصاف باید دید در آینده بودجه‌های اختصاصی جدید، طرح‌های در حال اجرا، وعده‌های مدیران شهری و دولتی، مطالبه و پیگیری سمن‌های محیط زیستی و بازتاب رسانه‌ها می‌تواند در کنار هم راهی برای رسیدن آب عاری از آلودگی به تالاب انزلی باز کند یا خیر؟