آلودگی هوا به جان میراث فرهنگی افتاده است: دود آلاینده ها در چشم آثار تاریخی اصفهان

طرف حساب آلودگی هوا فقط ریه های ما نیست. آجر های آثار تاریخی هم از این آلودگی در امان نیستند. چیزی که شاید کمتر به آن توجه شود، تاثیر موذیانه آلودگی بر ساختمان های قدیمی است. در این وضعیت اقتصادی هم بودجه طرح های تحقیقی و نگهداری به سختی تامین میشود و نتیجه: آزمایش ها و تحقیقات بی سرانجام و ساختمان هایی که چند صد سال دوام آوردند تا در عصر ما تخریب شوند.

۱) آلودگی هوا در کنار تغییرات آب و هوایی در حال از بین بردن بناهای تاریخی اصفهان است. مواردی از چهل بنای تاریخی گزارش‌ شده و گفته می‌شود در صورت ادامه این روند خسارت‌های جبران‌ناپذیری در انتظار آثار تاریخی این شهر است.

۲) مرحله اول اجرای برنامه‌های جامع برای کاهش آلودگی عمومی شهر. مرحله دوم دور کردن خودروها و صنایع آلاینده از بناهای تاریخی. مرحله سوم شناسایی و ترمیم بناهای آسیب‌دیده.

۳) قبول داریم خطر جدی است، اما اعتبار کافی نیست. تحقیقاتی هم برای نجات بناها انجام شده اما نتیجه آنها معلوم نیست.

 

دریا قدرتی پور – فقط انسان ها، گیاهان و حیوانات نیستند که از آلودگی هوا آسیبب می بینند ساختمان ها هم از خطر در امان نیستند، مخصوصا بناهای تاریخی که آسیب پذیرتر هستند. مدتی ست که آلودگی در شهر تاریخی اصفهان چنان اوج گرفته که به گفته دوستداران میراث فرهنگی آسیب جبران‌ناپذیری به بناهای تاریخی می‌زند. روند این آسیب آن‌قدر آهسته است که به چشم نمی‌آید و اغلب از آن غفلت می‌شود. کارشناسان می‌گویند با پیشرفت تکنولوژی کمک به آثار تاریخی تا حدی ممکن شده اما آلودگی‌های چند سال اخیر چنان در حال آسیب زدن به بافت تاریخی اصفهان است که جبران خسارت‌ها هر روز سخت‌تر می‌شود.طبق اعلام نظر سرپرست میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان، بیش

از ۴۰ اثر تاریخی در کل استان وجود دارد که در معرض آسیب ناشی از آلودگی هوا هستند. خطری که استاندار اصفهان هم به‌تازگی در مورد آن هشدار داد. از آن طرف میراث فرهنگی هم می‌گوید که اعتبار کافی برای مراقبت از بناهایی که حالا آغشته به مواد آلاینده هستند، ندارد.

آلاینده‌ها چه کار می‌کنند؟

به اعتقاد مسعود کنعانی، کارشناس سازه های تاریخی، آلاینده‌هایی که سوخت‌های فسیلی ایجاد می‌کنند معمولاً قشر غیرقابل نفوذ و سختی از دوده و گردوخاک بر روی بناها تشکیل می‌دهند. تشکیل این لایه سیاه‌رنگ اولین قدم خرابی و فساد ساختمان‌هایی است که در معرض آلودگی قرار دارند. دومین مرحله  تخریب هنگامی شروع می‌شود که فساد از این لایه تجاوز کرده و به طبقات پایینی بنا برسد و در نتیجه به وجود آمدن مواد فسادآور در زیر این قشر، اتصال روی بنا با لایه‌های سالم از بین رفته و به تدریج لایه رویی از لایه‌های زیرین جدا می‌شود. به‌مرور زمان قشر سولفاتی به شکل فلس‌هایی در آمده و به تدریج پوسته‌پوسته شده، می‌ریزد و لایه ای که از زیر آن ظاهر می‌شود، کم‌کم با ‌آب باران شسته شده یا به‌وسیله باد به‌آسانی سائیده می‌شود. همان بلایی که به جان بناهای تاریخی اصفهان افتاده و چندین مورد مختلف از آن گزارش‌شده است.

راه نجات چیست؟

به گفته رضا صدر، کارشناس محیط‌ زیست و فعال میراث تاریخی، اولین چاره کار استفاده نکردن از سوخت‌های فسیلی و به‌طورکلی تردد کمتر خودرو اطراف بناهای تاریخی است. او می‌گوید: «بخشی از مسئولیت به عهده مردم است اما بخش بزرگ‌تر روی دوش مسئولان قرار دارد که باید با پیاده محور کردن معابر و دور کردن خودروها از بناهای تاریخی، سلامت آثار تاریخی را تضمین کنند.»

حسین یقینی، کارشناس میراث فرهنگی هم نظر مشابهی دارد و با هشدارآمیز خواندن شرایط موجود، می‌گوید: «کاشی‌های گنبدهای فیروزه‌ای مساجد استان اصفهان براثر آلودگی هوا پوسته‌پوسته شده و در حال تخریب هستند.»

به گفته یقینی، دوستداران میراث فرهنگی معمولاً نقش آلاینده‌ها را نادیده می‌گیرند، عاملی که به‌مراتب مخرب‌تر از سایر عوامل است . او می‌گوید: «ابتدا فعالان حفاظت از میراث فرهنگی باید حساسیت بیشتری نشان بدهند. آنها باید ابتدا آثار و بناهای تاریخی که در حال تخریب است شناسایی کنند سپس عملیات بازسازی و مرمت آثار به‌سرعت شروع شود. البته سازمان میراث فرهنگی اصفهان فعالیت‌های خوبی در این زمینه انجام داده است اما این اقدامات کافی نیست.»

تحقیقات بی‌سرانجام

سرپرست سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری اصفهان که خودش هم در حل این مشکل مسئولیت دارد، پا را از هشدار ساده فراتر می‌گذارد و می‌گوید: «آلودگی هوا مهم‌ترین عامل آسیب به بنا‌های تاریخی اصفهان است. ضمن اینکه وقتی مواد آلاینده با باران ترکیب می‌شوند باران اسیدی به وجود می‌آید و این به‌مراتب از خطرات دیگری که بناها را تهدید می کنند، خطرناک‌تر است.»

او می‌گوید: «به همین منظور تحقیقاتی در مورد استفاده از فناوری نانو روی بناهای تاریخی اصفهان از جمله گنبد‌ها و آجر پل‌ها شروع کرده‌ایم که هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است اما در پی آن هستیم که این کار با سرعت انجام شود چرا که آلودگی هوا در شرایط امروز اصفهان یک آلودگی مستمر است و آسیب آن هر چند اندک، اندک ولی هر روز وجود دارد.»

همین یکی دو سال پیش،  پس از فرو ریختن بخشی از کاشی‌های گنبد مدرسه چهارباغ تحقیقاتی با همکاری دانشگاه هنر و چند دانشگاه دیگر برای مرمت آسیب‌های ناشی از آلودگی هوا شروع شد اما هنوز خبری از تأثیر این تحقیقات و شروع پروژه‌ای برای کاهش آلودگی‌ها نیست.

تغییرات آب و هوایی دست در دست آلودگی

این فقط آلودگی هوا نیست که بقای بناهای تاریخی اصفهان را تهدید می‌کند، تغییرات آب و هوایی هم که چند سالی است شهرهای مختلف از جمله اصفهان را تحت تأثیر خود قرار داده، خطری جدی برای میراث تاریخی این شهر محسوب می‌شود. حالا با کاهش و افزایش ناگهانی دما از یک طرف و خالی بودن رودخانه ها از طرف دیگر اصفهان بیش از گذشته آب‌وهوای کویری را تجربه می‌کند. وقتی به هم‌افزایی این عوامل در تخریب آثار تاریخی پی می‌بریم که بدانیم «دی‌اکسید کربن» موجود در هوا، وقتی با رطوبت ترکیب شود، تبدیل به اسید خواهد شد. از طرفی وقتی دمای هوا بالاتر برود سرعت تخریب این اسید نشسته بر بناها بیشتر می‌شود. ترکیبات «سولفور کربن و تتراکلراید کربن» هم وقتی بر روی لایه های آجری کاشی‌ها  یا ساروج پل‌ها می‌نشینند، باعث ایجاد چربی بر روی این سازه‌ها می‌شوند. این اتفاق در طول زمان ساروج و آهک را تضعیف و نفوذپذیری آب در آنها را زیاد می‌کند. کاهش و افزایش دما بر روی روند تخریبی آنها هم مؤثر است.