چرا هنوز دود می‌خوریم؟ / مقایسه طرح‌های مقابله با آلودگی هوا در ۲ شهر مکزیکوسیتی و تهران

تهرانی‌ها بیش از سایر شهروندان کلان شهرهای دیگر دود می‌خورند. ناقابل است؛ به‌طور متوسط روزی ۱۱۴ گرم!

جدیدترین پژوهش گروهی از دانشمندان سوئد، امریکا، ژاپن و نروژ نشان می‌دهد شهر تهران با جمعیت نزدیک به ۹ میلیون نفر چهاردهمین شهر آلوده دنیا از نظر تولید گازهای کربنی است. کشورمان از نظر تولید گازهای گلخانه‌ای بین ۱۰کشور نخست جای گرفته است. این زنگ خطر جدی برای بحران آسیب‌های غیرقابل جبران به محیط زیست است.
* آلوده ترین شهر جهان چطور از بحران رها شد؟
سال ۱۹۹۲ شهر مکزیکوسیتی در مکزیک ازسوی سازمان‌ ملل به‌عنوان آلوده‌ترین شهر جهان معرفی شد؛ چرا که مردم این شهر شلوغ یک روز هوای سالم را تجربه نکرده بودند. برهمین اساس مدیران شهری این شهر برای کاهش این میزان از آلودگی دست به‌کار شده و با کمک دولتمردان این کشور با ایجاد پالایشگاه‌هایی به ارزش ۴ میلیارد دلار برای تولید سوخت مناسب با میزان گوگرد پایین پیشگام شدند.
چند سالی طول نکشید که میزان آلودگی هوا به‌طرز قابل توجهی کاهش یافت. به اعتقاد کارشناسان، اصلاح کیفیت بنزین مهم‌ترین سیاست دولت مکزیک درمهارآلودگی هوای مکزیکوسیتی بود.

طرح‌های دیگری که در این زمینه صورت گرفت، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و استفاده از اتوبوس‌های تندرو بود. همچنین مقرر شد از ۵میلیون خودرویی که در مکزیکوسیتی تردد می‌کردند هرهفته یک روز بیشتر، خودروها اجازه تردد نداشته باشند.
شباهت‌های زیادی بین تهران و مکزیکوسیتی وجود دارد که اعلام خواهرخواندگی کنند،ولی تاکنون چنین اتفاقی نیفتاده. مکزیکوسیتی تقریباً جمعیتی برابر تهران دارد، از شمال و شرق در محاصره کوه‌‌هاست و تعداد وسایط نقلیه شخصی همچون ماشین و موتور در یک حد است.
مکزیکوسیتی توانست طی چند سال پوست‌اندازی کندو وضعیت خود را به نحوه شگفت‌انگیزی تغییر دهد. آن ها موفق شدند؛ ولی تهران با اجرای طرح زوج و فرد و طرح ترافیک و طرح‌های موقت هنوز نتوانسته به موفقیت دست پیدا کند.

* تهرانی ها چقدر دود می خورند؟
تهرانی‌ها بیش از سایر شهروندان کلان شهرهای دیگر دود می‌خورند. ناقابل است؛ به‌طور متوسط روزی ۱۱۴ گرم!
پایتخت‌نشینان رکورد دار تولید آلودگی صوتی و هوا هستند.آن ها با موتورها و ماشین‌های خود روزانه هزار و ۳۷۰تن آلودگی تولید می‌کنند و درچرخه‌ای برابر آن را به درون ریه می‌کشند.اگرچه بیش از ۸ هزار واحد صنعتی مستقر در تهران سهم بزرگی در آلودگی این شهر دارند، ولی ۸۸ درصد آلودگی این شهر ناشی از آلایندگی وسایل نقلیه‌ای است که حتی برای چند روز هم راضی نمی‌شویم کاری به کارشان نداشته باشیم.
مصرف سوخت خودروهای فرسوده ۳برابرخودروهای جدیدومیزان آلایندگی‌شان نیز چندین برابر آنهاست. از سوی دیگر برخی از خودروهای تولید داخلی با اینکه نو هستند، اما هنوز از استانداردهای لازم و به روز برخوردار نیستند. بیشترین آلاینده‌ها در کلانشهری مثل تهران مربوط به اکسیدهای گوگرد با انتشار ۶۹۵ تن در روز است که بعد از آن به ترتیب اکسیدهای نیتروژن، منوکسیدکربن و هیدروکربن‌های سوخته نشده عمده آلاینده‌های هوای تهران محسوب می‌شوند.
برای مبارزه با آلودگی هوا چندین سازمان و نهاد دخیل هستند ولی به‌ گفته کارشناسان کم‌توجهی برخی ارگان‌ها موجب شده تا طرح مهار آلودگی کلانشهرهای بزرگ کشور از جمله تهران تا حدودی با موفقیت پیش نرود.
البته در این میان شهرداری و شورای شهر تهران برای افزایش کیفیت هوای تهران طرح‌هایی را تصویب و به اجرا گذاشته‌اند که با اقبال عمومی هم روبه‌رو بوده است. محدود کردن تردد خودروها در محدوده طرح ترافیک و محدوده زوج و فرد که هر فصل ۲۰روز است وتبلیغ پویش سه‌شنبه‌های بدون خودرو و استفاده از دوچرخه‌های نارنجی و تقویت ناوگان عمومی گام جدیدی برای پیشگیری از آلودگی جدی هواست.
در این میان هنوز عزم جدی برای کاهش آلودگی هوا در بین برخی مسئولان و متولیان این امر صورت نگرفته و گاهی شاهد هستیم در مقابل سیاست‌های شهرداری تهران در مقابله با آلودگی هوا انتقاداتی مطرح می‌شود.

* خواهر خوانده ناخوانده اما موفق
برگردیم به مکزیکوسیتی؛ چرا این شهر که از بیشتر نظرات شبیه به تهران است، توانست از پس غول آلودگی برآید ولی تهران در طول این چند دهه و اجرای طرح‌های مختلف همچنان با آلودگی هوا دست به گریبان است؟
پاسخ آن را می‌توان از تصمیم و راهکارهای کشور مکزیک پیدا کرد. آنها با یک ساختار مدون و اجرای برنامه‌های ششگانه همچون تشکیل کمیسیون محیطی کلانشهری متشکل از مقامات محیطی، دولتی و ناحیه فدرال مکزیکو، تقویت ناوگان حمل و نقل ریلی، استفاده از اتوبوس‌های تندرو و نوسازی تاکسی‌ها، استفاده از دوچرخه‌های اشتراکی، بیرون راندن کارخانه‌ها از داخل وحومه شهر و ممنوعیت استفاده از خودروهای با سن بالا موفق شدند در طول یک دهه مکزیکوسیتی را به شهری با آلودگی بسیار پایین‌تری تنزل دهند.

* طرح های کپی اما ناموفق
مهندس علی کیایی، کارشناس ارشد مدیریت شهری درباره موفقیت کمرنگ تهران در زمینه کاهش آلودگی هوا چنین می‌گوید: «مسئولان وقت شهرداری یا مسئولان فعلی برای کاهش آلودگی هوا طرح‌هایی داده‌اند که می‌توان گفت برگرفته از تجربیات سایر کشورهاست. استفاده از اتوبوس‌های تندرو با خطوط ویژه، افزایش خطوط مترو، استفاده از دوچرخه‌های اشتراکی و محدود کردن تردد خودروها، طرح‌های پیشگیرانه‌ای هستند ولی به نظر می‌رسد برای رفع این موضوع باید یک کمیسیون ویژه شامل مسئولان شهری، دولتی و سازمان‌های متولی در این زمینه تشکیل شود تا این موضوع به‌طور جدی‌تری دنبال شود.برخی تخلفات همچون بلندمرتبه‌سازی در شمال و غرب تهران، عدم خروج برخی کارخانه‌های پرآسیب و آلوده وکمبود بودجه برای افزایش ناوگان حمل و نقل عمومی را می‌توان موانعی در این ارتباط دانست.»

بررسی کیفیت هوای تهران از ابتدای فروردین ماه تا روز ۳۰ مهرماه سال ۹۸ نشان می‌دهد پایتخت‌نشینان ۲۵ روز هوای پاک، ۱۶۳ روز هوای سالم، ۲۷ روز هوای ناسالم و یک روز هوای خیلی ناسالم را تجربه کرده‌اند و این در حالی است که آمارهای همین مدت در سال گذشته کیفیت به نسبت پایین‌تری را نشان می‌دهد. در این مدت تهرانی‌ها ۱۰ روز هوای پاک، ۱۷۹ روز هوای سالم و ۲۷ روز هوای ناسالم را به ریه‌های خود کشیده‌اند. تا اینجای کار آمار کیفیت هوای سال ۹۸ مطلوب‌تر از سال‌های پیشین است. می‌توان این موفقیت را در سخاوت آسمان، مطلوب شدن کیفیت بنزین یا طرح‌های شهرداری تهران برای مقابله با آلودگی هوا عنوان کرد.