سلاطین کاغذی در روزگار مچاله کاغذ / با وجود تخصیص ارز دولتی به ٩۰ درصد از ناشران برای واردات کاغذ، قیمت کتاب در سال جاری ۵٨ درصد افزایش یافته است

باید امیدوار بود که در این سراشیبی وضعیت نشر، نویسندگان و مترجمانی که این روزها کتاب هایشان در یک قدمی انتشار و در تلاطم خارج از قاعده کاغذ و دیگر لوازم نشر بلاتکلیف مانده، در این دستورالعمل های تازه از سوی وزارت ارشاد و معاونت فرهنگی به نتیجه ای برسند

مرداد ماه که به پایان برسد، سال ٩٨ وارد ایستگاه ششم خود می شود، شش ماهی که در ادامه روزهای پر التهاب سال گذشته، همچنان با چالش های مهم اقتصادی در صنایع مختلف همراه است.
روزگار نشر اما، به واسطه بازار متلاطم سال‌های اخیر چاپ و گرانی بیش از اندازه کاغذ و مقوا و در مواقعی کمبود کاغذ، حتی در دلِ تابستان، طوفانی است.
هر چند وزارت ارشاد و وزارت صنایع از سال گذشته با تمرکز بر این معضل، سعی داشتند تا با واردکنندگان مورد تأیید خود اقدام به واردات کاغذ کنند، اما انتظار چند ماهه این واردکنندگان در صف تخصیص‌های ارزی بانک مرکزی از یک سو و سواستفاده برخی دیگر از این فرصت به نفع خود از سوی دیگر، گره ماجرا را بیشتر کرد. حال ماجرای این تخصیص ها از چه قرار بود؟!

*خلق خود ساخته سلاطین کاغذ!

در ماه های ابتدایی سال ٩٧ بود که به دنبال وضعیت بغرنج کاغذ، دولت تصمیم گرفت تا ارز دولتی را در اختیار واردکنندگان کاغذ قرار دهد.
این وارد کنندگان، درواقع ناشرانِ داوطلبی بودند که  باید مدارکی چون تصویر پروانه معتبر نشر، اطلاعات مربوط به شماره مجوز صادرشده از سوی سامانه صدور مجوز چاپ و نشر کتاب دفتر توسعه کتاب و کتابخوانی و تصویر مجوز ادارات کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مربوطه (برای ناشران شهرستانی) را در کارنامه خود داشته و وارد سامانه می کردند. همچنین روند فعالیت ناشر طی سالهای اخیر و انتشار بیش از ٢۵ عنوان کتاب از جانب وی نیز از دیگر معیارهای این روند بود.

از طرف دیگر، این ارز دولتی و تخصیص کاغذ اولویت هایی برای اعطا شدن هم داشت و طبق بیانیه کارگروهی که وزارت ارشاد تایین کرده بود؛ مشمول کتاب‌هایی با رویکرد فرهنگ و هنر اسلامی و ایرانی، کتاب های برگزیده در جشنواره های معتبر، کتاب هایی در جهت نیاز و برای ارتقای سطح علمی می شد.

در نهایت پس از ۶ جلسه بررسی و با در نظر گرفتن معیارهایی که عنوان شد، برای ۵٢۶ ناشر حواله کاغذ صادر شد؛ ۵٢۶ ناشر از بین ۵۴۰ ناشر فعال در کشور که به عبارتی حدود ٩۰ درصد از ناشران را در بر می گرفت. یعنی ٩۰درصد از ناشران ارز دولتی برای واردات کاغذ دریافت کردند اما با تمام این اوصاف قیمت کتاب کم نشده که هیچ، بیش از ۵۰ درصد گرانتر هم شده است!

در این میان و طبق گزارش خبرگزاری تسنیم، علی‌اکبر تورانیان یکی از ناشرانی بود که در فهرست نخست واردات کاغذ برای واردات دو هزار تن کاغذ به ارزش بیش از یک میلیون دلار تأیید شد، هرچند طبق آخرین اخبار موفق به دریافت ارز تخصیص یافته از بانک مرکزی نشد.
و یا شرکت تعاونی ناشران استان قم در سال گذشته موفق به واردات ٢۵۰ تن کاغذ چاپ و تحریر به کشور شد‌ه بود، برای واردات شش هزار تن کاغذ ثبت شده که البته نتوانست ارز بانک مرکزی را دریافت کند.

هرچند برخی افراد از جمله محمد متولی توانستند از بانک مرکزی برای واردات ٣۰۰ تن کاغذ چاپ و تحریر ارز دریافت کند اما در نهایت این طرح نتیجه مطلوبی به همراه نداشت چراکه باعث شد بعضی از ناشران از وضعیت پیش آمده سو استفاده کرده، کاغذ را گرفته و در بازار آزاد بفروشند، اتفاقی که در نهایت، سلاطین کاغذی را خلق کرد و در میان ناشرانی که تنها با وعده مدیران به تخصیص ارز،
ماه ها بدون کاغذ منتظر ماندند، برخی از ناشران از فرصت پیش آمده استفاده و با زدن برچسب قیمت جدید روی قیمت قبلی، کتابفروشی را مجبور می کردند تا کتاب را با قیمتی که آنها می خواهند به مشتری بدهد!

پس از اتفاقاتی که رخ داد، کارگروه کاغذ در بدنه وزارتخانه بار دیگر سعی کرد تا تمامی کاغذهای وارده برای چاپ و تحریر و روزنامه با مجوز این وزراتخانه به کشور وارد و توزیع شود. همچنین قرار شد این کارگروه با استفاده از نظرات کارشناسی نسبت به اعلام سقف قیمت تمام‌شده به معاونت امور فرهنگی اقدام کند تا در قیمت‌گذاری کتاب اختصاص کاغذ دولتی محاسبه شود.

متاسفانه این واردات و توزیع دوباره در سایه غفلت و نبود نظارت بر عملکرد آن، به جسم نیمه جان نشر ضربه های تازه ای وارد آورد از جمله تشکیل پرونده های تعزیراتی برای برخی واردکنندگان و ناشران، ادامه فروش حواله‌های کاغذ ناشران در بازار و…

*نگاهی به آمارهای متناقض

تازه‌ترین جداول منتشر شده از وضعیت واردات کاغذ مطبوعات و نشر از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تناقض های زیادی را نشان می دهد که سیستم آماردهی در این زمینه را به کل زیر سوال می برد.

بر اساس این جداول که با عنوان های وضعیت واردات کاغذ تایید شده در سال ٩٨ به تفکیک نوع کاغذ و نوع تایید، وضعیت متقاضیان تایید شده واردات کاغذ با ارز دولتی در سال ٩٨ و وضعیت متقاضیان تایید شده واردات کاغذ در سال ٩٧ منتشر شده است، در سال ٩٧ بیش از ۴۰۰ عنوان پرونده برای واردات کاغذ تحریر و مطبوعات شامل رول و بندی به کشور ایجاد شده و مورد بررسی قرار گرفته است که بخشی از این پرونده‌ها کماکان در انتظار تخصیص و تامین ارز برای واردات هستند.
با تحلیلی دیگر از این جدول باید گفت که از ابتدای سال ٩٧ تا ٢٨ اسفند ماه
و از میان پرونده های مورد بررسی قرار گرفته، واردات ٢۶٨ هزار و ۴۰۰ تن کاغذ مورد تایید ارشاد واقع شده است. از این میان وزرات صمت واردات ۱٨٣ هزار و ٩۵۱ تن کاغذ را تایید کرده است و بانک مرکزی برای ٩٢ هزار و ٣۵٢ تن ارز تخصیص داده است. اما ۶٢ هزار و ٩٢٣ تن کاغذ به ارزش ۶۶ میلیون دلار خرید ارز داشته‌اند.

در نهایت ۱۶ هزار و ٩٢۱ تن کاغذ از گمرک ایران ترخیص شده که ارزش دلاری آن ۱۶ میلیون و ٩٨۰ هزار و ٣۶٧ دلار بوده است. اما آیا این ۱۶ میلیون دلار ارز که حداقل نیمی از آن برای کاغذ چاپ و نشر بوده است، تاثیری بر بازار کتاب و قیمت آن داشته است؟اصلا باقی این تقاضاهای واردات راه به کجا برده است؟

از طرفی در جداول مربوط به سال ۱۳۹۸ نیز عنوان شده که تاکنون ۱۱۲ پرونده برای واردات کاغذ تحریر و مطبوعات در وزارت ارشاد و سایر نهادهای ذیربط بازگشایی و مورد بررسی قرار گرفته است که از این پرونده‌ها نیز بخش قابل توجهی در انتظار تخصیص و تامین ارز هستند.

بر اساس جداول منتشر شده از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از ۱۱۲ پرونده بازگشایی شده برای واردات کاغذ تاکنون تنها ۱۲ پرونده موفق به ترخیص کاغذ از گمرک شده‌اند و این دوازده مورد نیز تناژ ترخیص شده‌ای کمتر از تناژ اعلام شده برای واردات را انجام داده‌اند.

این در حالی است که در جدول دیگر منتشر شده از سوی کارگروه در سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی عنوان شده است که ۱۱۸ پرونده از ابتدای سال جاری برای واردات کاغذ مطبوعات و تحریر مورد بررسی قرار گرفته است که در آن بیش از ۵۵۶۰۰ تن کاغذ برای واردات با ارزش بیش از ۵۱ میلیون دلار توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تایید شده است که طبق گزارش خبرگزاری مهر، از این میزان تنها ۳۵ هزار تن تخصیص ارز و تنها ۲۶ هزار تن تامین ارز شده‌اند. نکته جالب اینکه از این میزان تاکنون تنها کمی بیش از ۴۶۰۰ تن کاغذ با ارزش کمی بیش از ۴ میلیون و پانصد هزار دلار ترخیص شده است.

از طرف دیگر آمارهای خانه کتاب نشان می‌دهد که تنها در سه ماهه نخست سال ٩٨ که قاعدتاً ناشران باید کتاب‌های خود را با کاغذهای تخصیص یافته منتشر کرده باشند،‌ قیمت کتاب در فروردین، ٣۶ درصد،‌ اردیبهشت ٨٨ درصد و خرداد ۵۱ درصد نسبت به بازه زمانی سال گذشته رشد داشته‌اند.
یعنی به طور میانگین در ٣ ماهه نخست سال، علیرغم تلاش وزارت ارشاد برای واردات کاغذ و رساندن آن به ناشران، کتاب ۵٨ درصد گرانتر شده است!اما علت چیست؟؟

*درد،کاغذ است یا محاسبات به دلار؟

همین حالا اگر از وضعیت نشر از ناشران و کتابفروشی ها بپرسید و علت گرانی کتاب را جویا شوید پاسخ می دهند که کاغذ نیست یا کاغذ گران شده است.یعنی جدا از سایر مواد اولیه، اصلی ترین عنصر مربوط به گرانی کتاب را، کاغذ می دانند.
بخصوص در سال ٩٨ که قیمت کاغذ به بندی ۵۵۰ هزار تومان هم رسید.اما دلیل چیست؟مگر این حواله های دولتی که به ناشران داده شد برای واردات کاغذ و بهبود وضعیت کتاب نبود؟مگر اصلی ترین معضل بازار نشر و کتاب کاغذ نبود؟اصلا مگر به همین دلیل این حواله ها رایج نشد؟پس دلیل این افزایش ۵٨ درصدی قیمت کتاب چیست؟
طبق گزارش خبرگزاری تسنیم، احتمال آنکه ناشران محاسبه قیمت کتاب را با نرخ دلار آزاد و نه ارز دولتی انجام داده باشند زیاد است. همین است که برچسب زدن به قیمت های قبل که در سطرهای قبل نوشتیم را توجیه می کند و شاید از همین رو باشد که وزارت ارشاد در تازه‌ترین دستورالعمل تخصیص کاغذ خود ناشران را موظف کرده تا در صفحه نخست کتاب درج کنند «این کتاب با کاغذ دولتی منتشر شده» و کارگروه نظارت نیز موظف شده است که قیمت کتاب را با محاسبه کاغذ ارز دولتی تعیین و به کارگروه کاغذ ارائه کند.

در پایان باید امیدوار بود که در این سراشیبی وضعیت نشر، نویسندگان و مترجمانی که این روزها کتاب هایشان در یک قدمی انتشار و در تلاطم خارج از قاعده کاغذ و دیگر لوازم نشر بلاتکلیف مانده، در این دستورالعمل های تازه از سوی وزارت ارشاد و معاونت فرهنگی به نتیجه ای برسند. هرچند افسوس زمان از دست رفته، معیشت معلق مانده و عرصه فرهنگ سیلی خورده در کشوری که به عقبه تمدن و فرهنگی بودنش می بالد، کمترین تبعات این امید و چشم انتظاری به مدد متولیان است!

خبرنگار : بیتا محسنی
دبیر : میرا قربانی فر