دو گنبد از «میدان هشت گنبد» کم شد / حریق از کجا و چگونه به جان «میدان حسن آباد» افتاد؟

از همان ابتدای خبر وقوع آتش سوزی اما موضوعی که توجهات بسیاری به خود جلب کرد این موضوع بود که یکی از اصلی ترین و بزرگترین ایستگاه های آتش نشانی در کنار محل وقوع حریق وجود داشته است و اینکه چطور با وجود این ایستگاه آتش چنینی رشد فراگیری داشته و از انبار به بخش اصلی میدان و بافت تاریخی نیز سرایت کرده است

میرا قربانی فر

در آخرین ساعات روز چهارشنبه بود که خبری به سرعت در فضای مجازی و رسانه های اجتماعی کشور منتشر شد. خبری کوتاه که به سرعت چنان شعله های آتش فراگیر شد. میدان تاریخی حسن آباد تهران که به عنوان بافت تاریخی ثبت شده بود در آتش می سوخت. هر چند تا ساعتی بعد خبر رسید که کار شعله زنی آتش انجام شده و آتش به مرحله مهار رسیده است اما نمی شد از خبری مهم چنان آتش گرفتن این میدان تاریخی چندان به راحتی گذشت.به خصوص این که پس از مهار آتش مشخص شد که خساراتی به بخشی از میدان که ثبت ملی نیز شده بوده نیز رسیده است.

«میدان حسن‌آباد» که با نام های «میدان ملک‌المتکلمین»، «میدان هشت گنبد» ، «میدان پهلوی» و «میدان ۳۱شهریور» خوانده می شد. این میدان که بعد از میدان حسن آباد بیش از همه به میدان هشت گنبد شناخته می شد میدانی است در بافت تاریخی تهران که در تقاطع خیابان امام خمینی (سپه سابق) با خیابان های حافظ و وحدت اسلامی (خیابان شاهپور سابق ) واقع شده است.
میدان حسن‌آباد از میدان‌های تاریخی و بخشی از بافت تاریخی و سنتی تهران و باقی مانده از دوران قاجار است. این میدان و ساختمان‌های گنبدی پیرامونش در سال ۱۳۰۹ ساخته شد و به بهره‌برداری رسید.میدان حسن آباد ، میدانی است دایره شکل به شعاع ۴۵ متر و مساحت حدود ۶۳۵۸ متر که اینک در مرکز شهر تهران قرار گرفته است.سبک معماری این میدان به شکل ساختمان‌های گنبدی در ساختمان بزرگ تخریب شده تلگراف‌خانه در میدان توپخانه، میدان مخبرالدوله، بانک تجارت اصفهان و چند بنای دیگر نیز به کار رفته‌ است.این میدان با چهار ساختمان و هشت گنبدی به گونه منحنی‌شکل و قرینه ساخته شده و ساختمان‌ها گرداگرد چهارگوشه میدان را دربر گرفته‌اند.میدان حسن‌آباد زمانی «میدان هشت گنبد» و «ملک المتکلمین» نیز نامیده می‌شد و در سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ تندیسی از ملک المتکلمین از مبارزان جنبش مشروطه در آن قرار داشت.این مجموعه در تاریخ ۱۶ فروردین ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۱۹۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران و بخشی از بافت تاریخی تهران به ثبت رسیده است.
این میدان با چهار ساختمان و هشت گنبدی به گونه منحنی‌شکل و قرینه ساخته شده است. ساختمان‌ها گرداگرد چهارگوشه میدان را دربر گرفته‌اند. همه خیابان‌هایی که به میدان حسن‌آباد منتهی می‌شوند سنگفرش شده‌اند. همچنین زیرگذری شمالی- جنوبی برای گذر خودروها و پیوند خیابان‌های حافظ و وحدت‌اسلامی (شاهپور) در زیر میدان ساخته شده است. پیرامون میدان را فروشگاه‌های ابزار و یراق‌آلات و قفل‌فروشی دربرگرفته و در سویه جنوبی میدان بورس سیسمونی فروش‌ها و در بخش شمالی مرکز فروش مبلمان اداری و لوازم چوبی است.

در پی بازسازی بناهای این میدان، یکی از ساختمان‌های گنبدی میدان هشت گنبد (حسن‌آباد) در اوایل دهه ۱۳۵۰، تخریب شد تا به جای آن ساختمان چند طبقه شعبه بانک ملی با نمای شیشه‌ای در ضلع جنوب‌شرقی آن ساخته شود. با این ویرانی و آسیب به چهره میدان، قرینگی و یکپارچگی میدان از بین رفت. در سال ۱۳۸۰ و در پی بازسازی و مرمت دوباره میدان، شهرداری منطقه ۱۲ تهران، سازه‌ای نمایشی شبیه همان ساختمان گنبدی ویران‌شده قرینه ساختمان‌های دیگر میدان را به صورت دیواره و پوسته شماتیکی روی نمای ساختمان مدرن و شیشه‌ای بانک ملی بازسازی کرد تا یکپارچگی نمای میدان پاسداشته شود و تمامیت فضای معماری آن تا حدی بازگردد. و حالا پس از وقوع آتش سوزی و تخریب دو گنبد و خسارت به کلاه فرنگی به نظر می رسد باید طرحی نو برای این میدان تاریخی تهران ریخته شود.
در زمان پهلوی دوم در سمت جنوب شرقی میدان، ساختمان بانک ملی با طرح محسن فروغی( معمار ایرانی، استاد معماری و رئیس دانشکده هنرهای زیبایی دانشگاه تهران بود.)اجرا شد که با این کار عملاً یک وجه از چهار گوشه میدان از بین رفت اما خوشبختانه در اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد با تلاش‌های بسیار سرانجام بر روی نمای بانک ملی مجددا نمای قبلی سال ۱۳۱۳ اجرا شد تا تناسب و هماهنگی به میدان باز گردد.

یکی از مهم ترین واقعیت های نه چندان گفته شده در باره میدان تاریخی حسن آباد این است که یکی از قدیمی ترین گورستان های تهران در این میدان واقع شده است.در واقع قدیمی‌ترین قبرستان تهران روزگاری در شمال غربی این میدان قرار داشته است که به نوعی در گوشه شهر واقع شده بوده و بعدها قبرستان صاف و ساختمان و محوطه اولین آتش نشانی دوره رضاشاه جای آن قرار گرفت و غسالخانه آن نیز تبدیل به حمام شد. بعد از ساخته شدن این حمام که در کاسبی دیگر حمام‌های اطراف اثر گذاشته بود صاحبان آنها دست به اعتراض زده و شایع کردند که چون معمار این حمام ارمنی بوده هرگونه غسل در این حمام درست نیست ولی مردم بدون اعتنا به اینگونه شایعات کماکان باین حمام می‌رفتند.
از جمله افراد مشهوری که در گورستان حسن آباد به خاک سپرده شده‌ بودند «میرزا رضای کرمانی» قاتل ناصرالدین شاه، سرجدا شده از بدن «میرزا کوچک خان جنگلی» و پیکر «میرزا محمد رضا کلهر» خطاط شهیر قاجار است که در اثر ابتلا به وبا فوت کرد. و دلیل مجسمه های یادبودی که از میرزا رضا کلهر و میرزا کوچک خان در میدان نصب شده است ، نیز همین است که بعدها با بزرگ شدن این شهر گورستان حسن آباد به طور کامل محو شد و برای یادبود آنان مجسمه هایی برایشان تهیه دیده شد و در میدان نصب شد.البته بسیاری معتقد بودند که دلیل تخریب این گورستان و ایجاد باغی بر روی آن در زمان پهلوی نخست یکی نیز این بوده است که مادر و ناپدری رضاشاه در همین گورستان دفن شده بودند و او تمایل داشته خود را از این شجره جدا کند.حسین مکّی یکی از رجال سیاسی تأثیرگذار در دوره حساس سالهای دهه۱۳۲۰ و۱۳۳۰ و به‌ویژه دوران ملی شدن صنعت نفت و از همکاران مصدق در زمان صدارتش که کتابی ۸ جلدی درباره نحوه اضمحلال قاجار و روی کار آمدن پهلوی دارد این عمل رضاخان را ناشی از تمایل رضاشاه به پاک کردن نشانه های گذشته خانواده اش می داند.

با همه این توصیفات دیگر بر همگان مشخص است که میدان حسن آباد از نظر تاریخی ، شهری و سیاسی دارای اهمیت خاصی بوده است و لزوم توجه به آن همواره بیش از این احساس می شده که از گنبدهایش سیم های برق و مخابرات اویزان و سرگردان باشند .
هر چند در همه این سال ها بارها به سازمان میراث کشور درباره وضعیت این میدان و وقوع فاجعه ای هشدار داده شده بود اما به نظر می رسد به روال مرسوم تا فاجعه در خانه را نزند مسولین امر توجه چندانی به خطراتی که بسیاری از بناهای تاریخی ایران را تهدید می کند ندارند.

* منشا آتش ؛ دفتر اسناد رسمی یا انبار ۵۰۰ متری ؟
به گفته مسولان سازمان آتش نشانی تهران ، آتش‌سوزی از میدان حسن‌آباد تهران و از یک انبار به وسعت ۵۰۰ متر شروع شده بود و به سرعت به اماکن تاریخی میدان حسن آباد سرایت کرده است و در ادامه نیز گفته شده بودکه صرافی بانک صادرات و تعدادی انباری و فروشگاه طعمه حریق شده اند.
از همان ابتدای خبر وقوع آتش سوزی اما موضوعی که توجهات بسیاری به خود جلب کرد این موضوع بود که یکی از اصلی ترین و بزرگترین ایستگاه های آتش نشانی در کنار محل وقوع حریق وجود داشته است و اینکه چطور با وجود این ایستگاه آتش چنین رشد فراگیری داشته و از انبار به بخش اصلی میدان و بافت تاریخی نیز سرایت کرده است. بر اساس گزارش سازمان آتس نشانی ، آتش سوزی ، حوالی ساعت ۲۱:۱۸ دقیقه آغاز شد و به گفته جلال ملکی به عنوان سخنگوی سازمان آتش نشانی ۷ ایستگاه آتش‌نشانی نیروها و تجهیزات خود شامل بالابر و نردبان و چندین دستگاه تانکر آب و خودروی حامل تجهیزات تنفسی را به محله حادثه اعزام کردند. همچنین عوامل شهرداری مناطق ۱۱ و ۱۲ و «حجت نظری » عضو شورای شهر تهران نیز از اولین کسانی بودند که خود را به محل آتش سوزی رساندند. کمی بعدتر نیز محسن شیخ‌الاسلامی معاون میراث فرهنگی استان تهران در محل حادثه حاضر شد تا شاهد این باشد که  آتش چگونه به بخش اصلی بافت تاریخی میدان حسن آباد کشیده شد.
و این همه در حالی بود که  بارها نیز پیش از این کارشناسان حوزه میراث اخطار داده بودند که باید بخش زیادی از کسبه  منطقه میدان حسن آباد از آنجا منتقل شوند و این منطقه تاریخی را ترک کنند. اخطاری که هیچگاه چندان جدی گرفته نشد.نتیجه سال ها بی توجهی به همین اخطارها برای جا به جای کسبه و انبارهای منطقه اما در چهارنشبه شب ۲۶ تیرماه خود را نشان داد و آتش‌سوزی ابتدا یک انبار  و کمی بعد ۲ انبار مجاور را نیز طعمه حریق کرد و در نهایت به وسعت ۱۰۰۰ متر گسترش یافت و به سقف‌های شیروانی بنای اصلی از بافت تاریخی رسید و از آنجا به بخشی از بناهای تاریخی ضلع شمال غربی نیز گسترش یافت و بخشی از پنجره‌ها و نرده‌ها را در بر گرفت .

این گسترش آتش سوزی در حالی بود که جلال ملکی به عنوان سخنگوی سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران اصرار داشت که به بنای اصلی خسارتی نرسیده است. او درباره آتش‌سوزی در میدان حسن آباد گفت که :«۷ ایستگاه آتش‌نشانی به‌همراه تانکرهای آب، نردبان و بالابر و خودروهای پشتیبانی و نیروهای کمکی از شهرداری مناطق ۱۱و۱۲ به محل اعزام شدند.در ضلع شمال غربی پشت قسمت بافت تاریخی، یک انبار حدودا ۱۲۰۰، ۱۳۰۰متری وجود داشت با کاربری نگهداری ابزار و یراق‌آلات که آن قسمت کاملا شعله‌ور شده بود و آتش به سقف‌های شیروانی انبار سرایت کرده بود.آتش از طریق سقف‌ها، به بخشی از سقف و دیواره‌های پشتی بافت تاریخی هم سرایت کرده بود و در حال گسترش به سمت اتاق‌ها بود.با حضور به‌موقع نیروهای آتش‌نشانی، عملیات از طریق هوا و زمین شروع شد و با توجه به اینکه ساختمان قدیمی‌ست و کوچکترین بی‌احتیاطی می‌تواند خسارات زیادی را به بار آورد، اما نیروهای آتش‌نشانی در یک عملیات خوب و موفق، توانستند آتش را در کمتر از یک‌ساعت مهار کنند.هم‌اکنون، نیروهای آتش‌نشانی مشغول لکه‌گیری و ایمن‌سازی محل هستند‌.خوشبختانه نمای اصلی بافت تاریخی سالم است.»

اما به نظر می رسد شاهدان و کسبه محل و البته تعدادی از آتش نشان ها ، نظری متفاوت با مسولان داشته باشند. ستون های طبقه بالای میدان به طور کامل از بین رفته اند و این میدان تاریخی که در این سال ها مورد هجوم بانک ها قرار گرفته بود این بار در حالی طعمه حریق شد که این موضوع می تواند منجر به آسیب های جدی تر به میدان در گذر زمان شود.
از سویی دیگر در حالی که نظرت رسمی مبنی بر این بوده است که آتش از یک انبار ابزار آلات آغاز شده است اما برخی از شاهدان و آتش نشانان منشا اصلی آتش سوزی را «دفترخانه ثبت اسناد رسمی ۳۹ تهران» می دانند که از قدیمی ترین دفاتر ثبت اسناد رسمی کشور است و با توجه به ایتکه تقریبا این دفترخانه کاملا طعمه حریق شده و چیزی از اسنادش باقی نمانده شاید بتوان این فرضیه که منشا اصلی آتش سوزی بوده است را چندان دور از ذهن ندانست.
همچنین این میدان تاریخی دارای ۸ گنبد بوده است که دو گنبد آن بنا به شواهد و ان چه دیده می شد دچار حریق شده و تخریب شده بودند و همین موضوع خطر تخریب را در آن بخش میدان بسیار جدی تر می کند.

* سازمان میراث غیر از ثبت و تماشا چه می کند ؟
این در حالی بود که محسن شیخ‌الاسلامی ، معاون سازمان میراث فرهنگی در همان چهارشبه شب و در زمان حریق به اسکان نیوز درباره این حادثه گفته که :« از آنجا که اکنون به هیچ وجه امکان بازدید از داخل بنا وجود ندارد پس نمی‌توان به طور قطع و یقین نظر داد اما به صورت تقریبی بخش تاریخی حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد آسیب دیده اما خوشبختانه نمای تاریخی آسیب چندانی ندیده است.»معاون میراث فرهنگی استان تهران با تأکید بر این که نظر قطعی و نهایی را پس از بازدید میدانی فردا و حضور کارشناسان می‌توان اعلام کرد، همچنین گفته بود که :«طبقه بالا کامل تخریب شده است اما آوار طبقه فوقانی و حجم زیاد اب ممکن است سقف طبقه همکف را دچار خطر کند.»محسن شیخ‌الاسلامی و یکی از کارشناسان این اداره کل همچنان در حال بررسی وضعیت این جداره تاریخی میدان‌اند.

محسن شیخ الاسلامی همچنین در گفت‌وگو با ایسنا یک روز پس از این آتش سوزی نیز گفت که : « هر چند هنوز آتش‌نشانی علت اصلی این اتفاق را مشخص نکرده است، اما آن‌چه که واضح است روی نمای جداره‌های اطراف میدان، پر از سیم و برق است که با یک جرقه و اتصال کوچک منجر خطرساز می‌شوند. سیم گازی که کنار آن سیم برق است، نوری که هر روز در گرمای تابستان به آن‌ها می‌خورد، هر کدام یک عامل برای وقوع چنین آتش‌سوزی می‌توانند باشند، از سوی دیگر در طبقه بالای ساختمان این ضلع از میدان نیز انباری بوده که می‌توانسته‌اند قابل اشتعال باشند.»وی با اشاره به این که طبقه دوم این ساختمان به طور کامل درگیر آتش شد، اظهار کرده است که :« با وقوع این آتش‌سوزی، کار خاموش کردن آن از حدود ساعت ۲۱ و ۳۰ آغاز می‌شود و تا ساعت ۲۴ که به میدان رسیدم، نیروهای آتش‌نشانی در حال لکه‌گیری بودند و از سوی دیگر همچنان برخی ماشین‌های بزرگ، روی جداره آب می‌ریختند.خرپای چوبی در وهله‌ی اول سوخته و از بین رفته است، در ادامه  سقف طبقه بالا نیز به طور کامل فرو ریخته است. از سوی دیگر به واسطه‌ی آب زیادی که استفاده کرده‌اند، در برخی از نقاط در طبقه اول مانند بانک شهرو  بانک صادرات، آوارهایی ریزش است، اما خوشبختانه پوسته‌ی نما و جرزهای بارور سالم هستند و آسیب زیادی ندیده‌اند.»

شاید یکی از خوش شانسی های سازمان میراث استان تهران در این اتش سوزی را بتوان این موضوع مهم دانست که حریق دقیقا در کنار یکی از کارآمدترین و مهم ترین ایستگاه های آتش نشانی رخ داده است و پیش از این که کار به اعزام تیم های دیگر از سایر ایستگاه ها برسد آنان برای اطفا حریق دست به کار شدند.
هر چند نشانه‌های آسیب از سیم گاز گرفته تا سیم برق، شیشه‌ها و طرق‌های رنگی شیشه‌ای روی جداره‌ها و طبقه‌ای پر از کالای انبار شده روی هم را همین کارشناسان که بعد از وقوع فاجعه پلاسکو چند ساختمان مشابه را بررسی و به ان‌ها هشدارهای لازم را دادند، باید بررسی و گوشزد کنند. اما نباید از یاد برد که پس از فاجعه پلاسکو بارها هشدار داده شد که تهران چنان شهری است که جای جای آن با ساختمان هایی چون مین  ، جا گذاری شده است. از ساختمان گلدیس در صادقیه تهران تا ساختمان های مشابه در مناطق بازار و مرکزی شهر تهران که هر کدام چنان دینامیتی هستند که آماده انفجار است.در مورد میدان حسن آباد نیز بیش از این بارها کارشناسان اخطار داده بودند که این میدان در صورت بروز حوادثی چون آتش سوزی بسیار آسیب پذیر است و بخش بزرگی از ابزار و یراق فروشان و همین طور بخشی از بانک ها باید از آنجا منتقل شوند اما در تمام این سال های پس از ثبت این میدان در لیست بافت تاریخی به این موضوع هیچ توجهی نشد و سازمان میراث همواره بدون توجه از کنار این موضوع مهم گذشت.

*ویرانی آب در کنار آتش
مساله مهم دیگر در مورد نحوه خاموش کردن آتش در بناهای تاریخی و در همین مورد میدان حسن آباد استفاده از روش مرسوم پاشیدن آب است. موضوعی که با توجه به امکانات بسیار اندک و البته بودجه پایین سازمان آتش نشانی نمی توان چندان از نحوه عملکرد آنان گله ای داشت اما همچنان باید از سازمان میراث فرهنگی کشور سوال کرد که آیا توجه دارد که موضوع اطفا حریق در ساختمان هایی با قدمتی بیش از صد سال متفاوت است و آیا مسولان شهری همچون شورای شهر و شهرداری تهران به این مهم توجه کرده اند که خسارات اطفا حریق به این شکل گاهی کمتر از سوختن و نابود شدن آن بنای تاریخی نیست؟

حجت نظری ، عض شورای شهر تهران نی یی از حاضرین در محل آتش سوزی میدان حسن آباد تهران بود که به این موضوع اشاره کرد. او در حاشیه حضور در محل آتش‌سوزی میدان حسن‌آباد با بیان این که میدان حسن‌آباد یکی از میادین بسیار فاخر تهران به دلیل معماری و طراحی بود که متأسفانه در شامگاه چهارشنبه دچار حریق شده گفت:« البته آتش با همت آتش‌نشانان اطفا شد و خطر جدی این ضلع میدان را تهدید نمی‌کند اما عمده نگرانی‌های ما حجم و میزان آب به کار رفته برای اطفای حریق است که ممکن است موجب ریزش ساختمان شود. هرچند به گفته فرمانده میدان، خطر ریزش مهار شده اما به نظر می‌رسد که آسیب زیادی به این بخش میدان تاریخی وارد شده و مستلزم صرف هزینه‌های زیاد برای مرمت این اثر تاریخی است.»وی همچنین به ایسناگفت:« البته این میدان به لحاظ تاریخی و میراثی نیز دارای ارزش بسیار است که قطعاً منتظر برآورد هزینه برای مرمت آن خواهیم بود تا در قالب یک طرح پیرامون مرمت و بازسازی بنای میدان، این موضوع را در کمیسیون اجتماعی شورا بررسی کنیم.»

از دیگر اعضای شورای شهر تهران که وعده پیگیری وضعیت این میدان را داده اند ، احمد مسجدجامعی بود.احمد مسجدجامعی که پس از اطفای حریق و در زمان لکه گیری در میدان حاضر بود گفت که میدان حسن‌آباد یکی از قدیمی‌ترین میادین شهر است که به میدان هشت گنبد شهرت دارد و همچنین در تشریح آتش‌سوزی گفت: «ظاهراً آتش‌سوزی از یک دفتر اسناد رسمی آغاز شده و به دلیل آن که سقف گنبدهای میدان شیروانی است و از چوب دو لایه استفاده شده، حریق کاغذ و چوب باعث افزایش و سرعت گرفتن سرایت آتش به همه طبقات شده است.»
نکته مهم در سخنان احمد مسجد جامعی همین موضوع بود که او نیز منشا آتش سوزی را ابتدا نه انبار ابزار و یراق که دفتر اسنادرسمی اعلام کرد که موضوعی است که باید در تحقیقات کارشناسان اداره آتش نشانی مورد توجه قرار گیرد. شاید اگر بنا به اظهارات شاهدان و تعدادی از آتش نشانان منشا اولیه آتش سوزی دفتر اسناد رسمی باشند لازم باشد نسبت به عمدی بودن و نه حادثه بودن این حریق در بافت تاریخی حسن آباد دقت بیشتری لحاظ شود.

احمد مسجد جامعی همچنین در بخشی دیگر از اظهارات خود و با بیان این که خوشبختانه دقیقا در میدان حسن‌آباد ایستگاه آتش‌نشانی وجود دارد و بلافاصله آتش‌نشانان به اطفای حریق می‌پردازند، گفت: «میدان حسن‌آباد یکی از میادینی است که به طور کامل سبک معماری آن از قدیم تاکنون باقی مانده و باید هر چه سریع‌تر پروسه مرمت و بهسازی این میدان آغاز شود.»مسجدجامعی همچنین وعده داد که در شورای شهر پیگیر مرمت این میدان خواهند بود و باید ظاهر این بافت تاریخی حفظ شود.

آتش سوزی و آسیب و خسارات وارد شده به میدان حسن آباد تهران که ثبت ملی شده است و قدمتی نزدیک به ۹۰ سال دارد شاید زنگ خطری جدی باشد. عدم رسیدگی و بازرسی به موقع از بافت های تاریخی تهران ، در کنار بی توجهی مستمر شهروندان به این اماکن می تواند گاهی فاجعه افرین باشد. موضوع این است که اگر این بنای تاریخی در جوار اولین ایستگاه آتش نشانی تهران قرار نداشت ، شیوع آتش سوزی و گسترش حریق می توانست منجر به چه ضررهای بیشتری شود و مهم تر از آن این که چند ساختمان دیگر با شرایط مشابه این میدان تاریخی یا حتی بسیار بدتر از آن همچون پلاسکو چنان بمب های ساعتی در تهران کاشته نشده اند که باید به وضعیت آنان هر چه سریعتر رسیدگی شود.