زرجوب؛ رودطلایی دیروز و فاصلاب امروز

مرجان قربانی فر

روزگاری به رود طلایی مشهور بود. قدیمی های شهر به یاد می آورند که آب تمیز و گوارایی از آن می گذشت که سطح آن زیر نور طلایی خورشید چنان الماس می درخشید. اما همه اینها را تنها قدیمی های شهر رشت به یاد می آوردند و در دهه های اخیر هیچ نشانی از آن نشانه هایی که نامش را «زرجوب» گذاشتند را با خود ندارد. رود طلایی شهر رشت که از میان شهر می گذشت و حکایت سیرآبی شهر بارانی رشت بود حالا روزهاست احوال خوشی ندارد.

رودخانه زرجوب یکی از دو رود شهر رودگذر رشت است. از کوه‌های کم ارتفاع هزار مرز، نیزه سر، جوکلبندان و کچا از حدود ۲۵ کیلومتری جنوب شهر رشت سرچشمه می‌گیرد، پس از عبور از منطقه «بهدان» و «چوماچا» و پیوستن به رودخانه گوهررود رودخانه پیربازار رود را تشکیل می‌دهد به بخش شرقی تالاب انزلی وارد می‌شود. این رودخانه با متوسط حجم سالانه ۱۷۳/۴ میلیون متر مکعب یکی از منابع اصلی و مهم تأمین آب تالاب انزلی به‌شمار می‌رود.
در سال های گذشته این رودخانه از مکان‌های دیدنی رشت بود. در کنار زرجوب دو چشمه نیز وجود داشت که آب آشامیدنی ساکنانش را تأمین می‌کرد؛ و در آن ماهیگیری نیز می‌شدو هنوز در خاطرات پیرمردان و پیرزنان شهر پر است از عصرگاه های بلند بهار و تابستان که کنار این رود یله می شدند و اوقات را به فراغت و ماهیگیری می گذراندند. اما حالا این رود با ورود فاضلاب های صنعتی و بیمارستانی از آن دوران پرشکوه دور شده است و تنها موجب آلودگی و انتقال این آلودگی‌ها به تالاب انزلی و ایجاد چهره ناخوشایند شهری می‌شود. در سال های اخیر رودخانه‌های گوهررود و زرجوب رشت به کانال انتقال فاضلاب تبدیل شده‌اند که از این فاضلاب خالص در کشاورزی استفاده می‌شود و این استان از استان‌های پرخطر در آلودگی آب است.

در تحقیقاتی که در سال های اخیر در رابطه با زرجوب انجام شد،آثار زیست محیطی طرح های توسعه بر آلودگی منابع آب شهرستان رشت بررسی شد. دو رودخانه مهم زرجوب و گوهررود از میان این شهر عبور می کنند و بیشترین آب مصرف شرب و کشاورزی منطقه را تامین می کنند. از بین دو حوزه نامبرده، رودخانه زرجوب که عمده آب شهرستان را تامین می کند، آلوده ترین رودخانه در سطح گیلان و حتی کشور است و بسیاری از بیماری های میکروبی را به طور مستقیم و غیرمستقیم گسترش می دهد. منابع آلوده کننده این رودخانه را فاضلاب های صنعتی، فاضلاب های شهری و کشاورزی، مغازه ها و بازارچه های احداث شده در اطراف آن می دانند که تمامی مواد زاید خود را وارد این رودخانه می کنند.
مهم ترین عامل آلودگی گسترده این رودخانه که در نهایت منجر به انواع بیماری ها در شهرهای مسیر این رود شده است را باید ضایعات بیمارستانی دانست. به جز یک بیمارستان ، یعنی بیمار ستان رسول اکرم، از مجموع ۱۴ بیمارستان دولتی، خصوصی و نظامی رشت، پساب بقیه بیمارستان‌ها وارد رودخانه‌های رشت می‌شود. در واقع بیمارستان که خود یک ملجا برای بهداشت و درمان است یکی از عوامل اصلی آلایندگی این رودخانه‌ها و تهدیدکننده سلامت شهروندان در رشت به‌شمار می‌رود.

در سال های گذشته حداقل چندین بار تلاش شده است که وضعیت این رودخانه بهبود یابد اما برنامه های انجام شده تاکنون کافی نبوده است. وزارت نیرو و شرکت آب و فاضلاب شهری گیلان به عنوان متولی و دستگاه مسئول اصلی جمع‌آوری فاضلاب شهری رشت در خرداد ماه ۱۳۹۱ اعلام کرد پس از دریافت چند میلیون دلار پروژه بانک جهانی برای جمع‌آوری فاضلاب رشت فقط حدود یک سوم آن اجراشده و تنها ۱۰ درصد از کل پروژه در خط بهره‌برداری قرار دارد. این پروژه پس از ۵ سال با عدم مدیریت با ۱۰ درصد پیشرفت نیمه کاره رها شد تا همچنان فاضلاب رشت به رودخانه‌های این شهر سرازیر شود.

درمرداد ۱۳۹۳ رئیس شواری شهر رشت نیز با توجه به وضع بحرانی این رودخانه‌ خواستار رفع چالش‌های محله دفن زباله سراوان و لایروبی رودخانه‌های رشت با تعامل همه‌جانبه شد؛ و از هیئت دولت خواست در مسائل زیست‌محیطی به مانند معضل خشکی دریاچه ارومیه اقداماتی برای احیای رودخانه‌های رشت نیز انجام دهد.پس از آن نیز معضل دو رودخانه رشت در اجلاس ۴۷ رؤسای کلانشهرهای کشور در حضور هیئت دولت و رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست مطرح شد اما همجنان پروژه ای برای بهبود وضعیت این آلوده ترین رودخانه کشور انجام نشده است. حالا و با توجه به وضعیت فعلی به نظر می رسد باید منتظر تصمیمات کارگروه جدیدی بود که در سال ۱۳۹۷ تشکیل شده است تا ببینیم آیا این کارگروه تازه می تواند مشکل این رودخانه قدیمی اما آلوده رشت را حل کند یا خیر.

خبرنگار : مرجان قربانی فر
دبیر : میراقربانی فر